(Thứ Sáu, 25/05/2007)
Vững chắc trên cây cầu phiêu lưu 

(Tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi của Hồ Anh Thái)

TT - Ý nghĩ đầu tiên khi cầm cuốn sách trên tay, đó là băn khoăn. Thường thì những cuốn sách mang đề tài tương tự rất dễ rơi vào sự kể lể. Quanh cuộc đời những đấng khai sáng như Đức Phật có vô vàn huyền tích. Tác giả sẽ chọn hướng đi nào để tiểu thuyết hóa được nó?

Kế nữa, cũng bởi nguyên nhân này, tác giả sẽ chọn lọc ra sao giữa mớ thông tin ngồn ngộn, để mang tới cho người đọc những gì chắt lọc nhất, không ôm đồm, thừa thãi - nhất là khi ông mang trong đầu kho tư liệu của một tiến sĩ văn hóa phương Đông?

Và có thể nói, tác giả đã làm một cuộc phiêu lưu: nếu kể về Phật theo hướng lắp ghép những tư liệu lịch sử có thật, chẳng hóa ra là một sự giải thiêng, khiến nhiều người phản ứng?

Mà đi theo hướng thiêng hóa dân gian, nhà tiểu thuyết hẳn nhiên sẽ tự ném những trang viết của mình như kiểu múc một thìa nước mà đổ xuống sông Hằng?

Tác giả chênh chao giữa hai bờ, bên này là trường hợp của Nikos Kazantzakis với Cám dỗ cuối cùng của Chúa, và bên kia là Pearl Buck với Chuyện Kinh Thánh.

Đức Phật, nàng Savitri và tôi, được giải quyết bằng cấu trúc xen kẽ có chủ đích giữa ba tuyến nhân vật đã nêu trong nhan đề. Tôi: để dẫn người đọc vào bối cảnh câu chuyện. Nàng Savitri: để đưa câu chuyện trở về thời Đức Phật. Và Đức Phật: chủ đề chính của cuốn tiểu thuyết.

Phần dẫn chuyện bởi Tôi, gọn nhẹ, mênh mang, đôi khi thấp thoáng cách viết dí dỏm, hài hước, dấu ấn Hồ Anh Thái.

Ở Nàng Savitri, một bữa tiệc hoành tráng của lịch sử và văn hóa Ấn Độ. Tác giả thỏa sức vẫy vùng với những kiến thức về đạo Bà La Môn, về Veda, Upanishad, Ramayana, Mahabharata và cả Kama Sutra. Những cuộc chiến, những tham vọng, đố kỵ, khổ đau, tang thương... Bối cảnh ấy làm nền, làm bề mặt tương phản cho sự xuất hiện của Đức Phật.

Và phần khó khăn nhất, chắc chắn là những chương mang tên Đức Phật. Tác giả có lẽ đã chọn thủ pháp “nén” thật chặt. Trên cây cầu phiêu lưu, tốt nhất là người ta không nên bước bừa, bước quá. Những chương này thường rất ngắn, đủ, súc tích. Với những người đọc ngưỡng mộ Đức Phật, vẫn nguyên vẹn những cảm xúc yêu thương, thành kính. Với những người đọc chờ đợi một sự giải thiêng, hình như cũng “ngộ” ra: Đức Phật đã không hề thiêng hóa mình, vậy cũng sẽ chẳng ai cần phải nghĩ đến sự giải thiêng. Nói một cách bình thường nhất về Phật, kể một cách dung dị nhất về Phật, đấy chính là Phật.

Và những băn khoăn đã được tác giả giải quyết một cách ổn thỏa. Mang đến cho người đọc những trang viết hấp dẫn, nhiều cảm xúc, lịch lãm. Ngay đến cả những chi tiết có thể gây thắc mắc về cách phiên âm, cũng được Hồ Anh Thái khéo léo “dùng” nàng Savitri để lý giải.